SANTOS, DEFUNTOS, MAGOSTO, SAMAÍN E HALLOWEEN: ENTRE A CONFUSIÓN DAS TRADICIÓNS E OS MITOS DO ALÉN GALEGO.

Co gallo das celebracións de Santos e Defuntos, desde o Museo da Terra de Melide propoñemos un achegamento ás orixes, aos significados e ás diferenzas entre o Samaín, o magosto e o Halloween, tres celebracións que, malia presentaren determinados elementos en común, responden a contextos históricos e tradicións culturais diferentes.

Ao longo deste artigo abordaremos tamén o rico universo de crenzas, rituais e manifestacións populares relacionadas coa morte e co mundo do alén en Galicia, prestando especial atención á Santa Compaña, unha das expresións máis singulares e representativas do noso patrimonio inmaterial.

O obxectivo é ofrecer unha visión divulgativa, pero fundamentada no coñecemento histórico e etnográfico, que permita comprender mellor estas celebracións, aclarar algunhas confusións frecuentes e, sobre todo, poñer en valor as tradicións propias de Galicia, os seus significados e a memoria colectiva que as mantivo vivas ao longo das xeracións.

Coa chegada do outono, especialmente nos últimos días de outubro e primeiros de novembro, aparecen cada vez con máis frecuencia tres palabras que adoitan empregarse como se designasen unha mesma celebración: Samaín, magosto e Halloween. Porén, detrás destes nomes agóchanse tradicións de distinta orixe, significado e evolución histórica.

A súa identificación como unha única festividade, ou a presentación do Samaín como unha celebración ancestral galega recuperada nos últimos tempos, merece algunhas precisións desde o punto de vista histórico e etnográfico.

O Samaín: unha festividade do mundo céltico irlandés

O Samhain é unha antiga festividade documentada na tradición irlandesa, vinculada ao remate da época das colleitas e ao inicio da metade escura do ano. No calendario tradicional irlandés constituía un momento de transición estacional de especial importancia, asociado ao cambio de ciclo e, na literatura e no folclore, a acontecementos sobrenaturais e ao contacto co Outro Mundo.

Cómpre lembrar que o mundo céltico non constituíu unha realidade cultural uniforme. As comunidades que compartiron determinados elementos lingüísticos ou culturais non necesariamente practicaron as mesmas celebracións nin conservaron idénticas crenzas e rituais.

Neste sentido, aínda que Galicia presenta un importante legado relacionado con determinados elementos culturais ámbito céltico, non existen evidencias históricas suficientes para afirmar que aquí se celebrase o Samhain irlandés nin que esa suposta celebración sobrevivise ata os nosos días baixo outro nome.

En Galicia Santos e Defuntos

En Galicia, as celebracións tradicionalmente vinculadas a estas datas son o Día de Todos os Santos, o 1 de novembro, e a Conmemoración dos Fieis Defuntos, o 2 de novembro.

Trátase de dúas celebracións do calendario cristián profundamente arraigadas na sociedade galega, nas que a lembranza dos familiares falecidos ocupa un lugar central.

A visita aos cemiterios, a limpeza e o adorno das sepulturas, as flores, as candeas, as oracións e o recordo dos seres queridos forman parte dun conxunto de prácticas transmitidas entre xeracións.

O seu significado tradicional non reside na exaltación dun mundo sobrenatural nin na celebración dun cambio de ciclo da natureza, senón fundamentalmente na memoria dos mortos, no respecto polos devanceiros e na continuidade dos vínculos familiares máis alá da morte.

Isto non significa que Galicia careza dun rico imaxinario relacionado co alén. Pola contra, a Santa Compaña, as ánimas en pena, as aparicións, os agoiros de morte ou as historias contadas arredor da lareira forman parte dun extraordinario patrimonio de tradición oral.

Pero debemos distinguir entre as crenzas populares relacionadas coa morte e a existencia dunha festividade concreta. Que a sociedade galega conservase relatos sobre o tránsito entre o mundo dos vivos e o dos mortos non demostra que celebrase o Samhain.

A tradición galega posúe un universo simbólico propio, no que conviven elementos cristiáns, crenzas populares e prácticas de difícil datación. Non é necesario atribuírlle unha orixe celta a todo ese patrimonio para recoñecer o seu valor.

O problema do nome: ¿chamábase Samaín en Galicia?

Esta é unha das cuestións máis importantes e, probablemente, unha das que máis confusión xera.

O nome “Samaín” non aparece documentado como denominación tradicional dunha festividade galega transmitida popularmente de xeración en xeración. A súa utilización actual responde fundamentalmente a un proceso contemporáneo de introdución e difusión do termo, especialmente a partir das últimas décadas do século XX, en iniciativas culturais e educativas que procuraron establecer vínculos entre as tradicións galegas de outono e as celebracións do mundo céltico. A popularización desta denominación non debe confundirse coa recuperación dun nome conservado na memoria colectiva durante séculos.

En Galicia falábase de Santos, de Defuntos, de magostos e doutras prácticas propias destas datas. Tamén existiron costumes relacionados coas cabazas, os fachos, as candeas e as ánimas, con variantes locais e significados diversos.

Pero a existencia destes elementos non permite concluír que todos formasen parte dunha única festividade denominada Samaín.

Unha cousa é estudar posibles paralelismos culturais entre distintas sociedades europeas e outra moi diferente é presentar esas semellanzas como demostración dunha continuidade histórica que non podemos acreditar.

O magosto: a celebración galega do outono

Se existe unha celebración popular especialmente vinculada ao outono galego, esa é o magosto.
Tradicionalmente asociado á recollida e ao consumo das castañas, o magosto constitúe unha manifestación festiva de carácter comunitario, relacionada coa vida rural, os produtos da estación e a convivencia. O lume, as castañas asadas, o viño novo en moitos lugares e as reunións de familiares, veciños e amigos son algúns dos seus elementos máis representativos. A súa celebración adoita desenvolverse entre finais de outubro e novembro, con especial vinculación a San Martiño, o 11 de novembro, aínda que as datas e costumes varían segundo as localidades.

O magosto comparte co Samhain a súa localización no ciclo outonal, pero iso non significa que ambas celebracións sexan equivalentes nin que unha proceda necesariamente da outra.

O magosto forma parte dunha tradición festiva galega ben recoñecible, vinculada á cultura da castaña e á sociabilidade comunitaria, sen necesidade de recorrer a unha suposta identificación co calendario ritual irlandés.

Halloween: unha celebración de orixe europea transformada en fenómeno internacional

O termo Halloween procede da expresión inglesa All Hallows' Eve, é dicir, a véspera de Todos os Santos. A súa historia está relacionada coas tradicións das illas británicas, especialmente de Irlanda e Escocia, nas que conflúen costumes populares de outono, crenzas sobrenaturais e o calendario cristián.

Coa emigración irlandesa e escocesa a América do Norte, estas tradicións experimentaron importantes transformacións. Co paso do tempo, Halloween adquiriu o carácter festivo que hoxe coñecemos, caracterizado polos disfraces, as cabazas iluminadas, as decoracións terroríficas e outras prácticas popularizadas pola cultura audiovisual e comercial.

Polo tanto, Halloween non é simplemente o antigo Samhain conservado sen cambios. É o resultado dunha longa evolución histórica na que interviñeron tradicións diferentes e procesos culturais relativamente recentes.

A súa expansión internacional explica que moitos destes costumes estean hoxe presentes tamén en Galicia. Coñecer as tradicións doutras culturas é, sen dúbida, unha forma de enriquecemento, de abrir a mente e de comprender outras maneiras de interpretar o mundo. Pero coñecer unha tradición allea non implica necesariamente ter que adoptala como propia, especialmente cando contamos cun patrimonio cultural extraordinariamente rico que, en demasiadas ocasións, nin sequera coñecemos suficientemente.

Porque Galicia tamén ten os seus propios fantasmas, as súas ánimas en pena, os seus aparecidos e todo un universo de figuras aterradoras que durante séculos alimentaron os medos, as crenzas e a imaxinación dos nosos devanceiros. Temos a Santa Compaña percorrendo os camiños, as lavandeiras da noite, as ánimas que regresan do alén e innumerables historias que se contaban ó calor da lareira. Non precisamos importar monstros nin inventar tradicións para descubrir o medo e o misterio: xa forman parte da nosa propia memoria cultural.

Quizais, antes de asumir con tanto entusiasmo celebracións chegadas de fóra, deberiamos preguntarnos canto coñecemos realmente das nosas, canto facemos por conservalas e que lugar lles estamos deixando ás novas xeracións.

E, seguindo esta tendencia de incorporar celebracións alleas simplemente porque se popularizan a través do cine, das redes sociais ou dos intereses comerciais, cabe facerse unha última pregunta, non exenta de ironía: estaremos tamén a piques de celebrar o Día de Acción de Grazas?

Porque unha cousa é desfrutar coñecendo outras culturas e outra ben distinta é esquecer a nosa para adoptar as alleas. Porque abrirse ao mundo é enriquecedor pero facelo esquecendo o propio pode acabar empobrecéndonos culturalmente.

Halloween non é o Samaín, nin o Samaín é unha celebración tradicional galega. O Samhain era unha festividade da antiga Irlanda que marcaba o inicio do inverno e estaba vinculada ao mundo sobrenatural. Halloween é unha celebración de orixe europea, transformada e popularizada en América do Norte. En Galicia non existe constancia histórica de que se celebrase unha festividade equivalente ao Samhain irlandés, nin de que ese nome formase parte da nosa tradición popular. Aquí celebrábanse Santos e Defuntos, con costumes, rituais e crenzas propias arredor da morte e das ánimas. Tres realidades diferentes que cómpre distinguir para coñecer e valorar o noso patrimonio.

¿Recuperar tradicións ou reinterpretalas?

As tradicións non son realidades inmóbiles. Cambian, incorpóranse novos costumes e xorden celebracións que, co paso do tempo, poden acabar formando parte da identidade cultural dunha comunidade.

Compre ter presente que a celebración do Samaín non forma parte das tradicións historicamente documentadas en Galicia, como tampouco resulta rigoroso empregar esta denominación para referirse ao Halloween que se celebra actualmente, por moito que se pretenda revestilo dunha suposta identidade galega. Unha cousa é incorporar novas celebracións, froito da influencia doutras culturas, e outra moi diferente é presentalas como a recuperación dunha festividade ancestral propia, sen contar con evidencias históricas que o acrediten.

Quizais o que deberiamos preguntarnos é por que sentimos a necesidade de buscar nomes e referentes alleos para celebrar aquelo que xa forma parte da nosa tradición. En Galicia sempre celebramos Santos e Defuntos, con costumes, rituais e crenzas propias, sen necesidade de agrupalos baixo a denominación dunha suposta festividade de orixe celta. Temos un patrimonio inmaterial extraordinariamente rico, poboado de ánimas, aparecidos, lendas e manifestacións relacionadas coa morte e co alén, que merece ser coñecido, reivindicado e transmitido.

Debemos perder o medo a celebrar o noso, aínda que non exista un nome único que englobe todas esas tradicións. Non precisamos inventar unha continuidade histórica nin adoptar denominacións alleas para darlles valor. O importante non é atopar unha etiqueta atractiva coa que competir co Halloween, senón recuperar o significado dos nosos costumes, desfrutar delas e conseguir que as novas xeracións os sintan tamén como parte da súa identidade.

Porque o noso patrimonio non precisa chamarse Samaín para ter historia, significado e valor cultural.

Cómpre distinguir entre a tradición herdada, a incorporación de costumes alleos e a apropiación ou reinterpretación contemporánea de celebracións doutras culturas. As tradicións son o resultado de prácticas, crenzas e costumes transmitidos ao longo das xeracións, que poden transformarse co tempo sen perder necesariamente a súa vinculación coa comunidade que as mantivo vivas. Pola contra, incorporar unha celebración procedente doutro contexto cultural non a converte automaticamente nunha tradición propia, por moito que se adapte, se popularice ou se lle atribúa unha suposta antigüidade.

Neste sentido, o Samaín non é unha celebración tradicional galega documentada, como tampouco o Halloween actual se converte nunha festa ancestral de Galicia polo simple feito de chamarlle Samaín. Podemos coñecer e participar en celebracións doutras culturas, pero debemos ser conscientes da súa procedencia e evitar presentalas como a recuperación de costumes milenarios propios cando non existen evidencias históricas que o acrediten. O problema non reside unicamente na adopción dunha festa allea, senón na construción dun relato histórico que acaba confundindo o que realmente herdamos co que incorporamos recentemente.

E aquí xorde unha reflexión necesaria: ¿por que sentimos a necesidade de importar unha celebración, ou de buscarlle un nome de resonancias ancestrais, cando contamos cun patrimonio propio extraordinariamente rico? En Galicia celebráronse tradicionalmente Santos e Defuntos, con prácticas, rituais e crenzas vinculadas á memoria dos falecidos e ao mundo do alén. Temos as nosas ánimas, aparecidos, lavandeiras, a Santa Compaña e innumerables relatos que durante séculos alimentaron o imaxinario popular. Non precisamos substituílos por figuras alleas nin agrupalos artificialmente baixo unha denominación que non formaba parte da nosa tradición.

Debemos perder o medo a celebrar o noso, mesmo cando non exista un nome único que englobe todas esas manifestacións. A riqueza do patrimonio inmaterial galego reside precisamente na súa diversidade, nas particularidades locais e nos significados que cada comunidade lles atribuíu aos seus costumes. Non é necesario convertelos nunha festa uniforme, nin revestilos dunha suposta orixe celta, para facelos atractivos ás novas xeracións.

Porque recuperar unha tradición é coñecer, conservar e transmitir aquelo que herdamos; adoptar unha celebración allea é incorporar algo novo á nosa cultura. Ambas as cousas poden coexistir, pero non deberían confundirse nin presentarse como se fosen o mesmo. E, sobre todo, non deberiamos permitir que a popularidade das celebracións importadas acabe relegando ao esquecemento as nosas propias tradicións.

Non é o mesmo recuperar unha tradición histórica que crear unha celebración contemporánea inspirada en elementos do pasado. Ambas as posibilidades son lexítimas, pero deben distinguirse con rigor.

Galicia conta cun patrimonio propio extraordinariamente rico arredor da morte, da memoria dos defuntos e das celebracións do outono. Desde os rituais de Santos e Defuntos ata os magostos, pasando polas narracións sobre a Santa Compaña e as ánimas, ese patrimonio merece ser coñecido, estudado e transmitido sen necesidade de atribuírlle nomes ou orixes que non están historicamente demostrados.

Porque conservar a tradición tamén significa coñecer como se chamaba, que significaba e como a vivían realmente as xeracións que nos precederon.

As castañas e as ánimas: cando os vivos compartían o alimento cos mortos

O magosto é unha das celebracións máis características do outono galego. Adoitamos identificalo coas castañas asadas, o lume, o viño novo e as reunións entre familiares e veciños. Porén, detrás desta dimensión festiva e comunitaria tamén se conservan crenzas populares que relacionan as castañas co mundo dos mortos.

Na tradición oral galega aparecen referencias á identificación simbólica das castañas coas ánimas. Unha das crenzas recollidas sinalaba que, cando unha castaña estoupaba no lume durante o magosto, aquilo significaba que unha alma acababa de liberarse das penas do Purgatorio.

Noutras variantes, o acto de comer castañas adquiría un valor espiritual. Na zona do Cebreiro recolleuse a crenza de que cada castaña consumida durante a noite de Santos contribuía a liberar unha ánima do Purgatorio.

Estas interpretacións sitúan un alimento tan cotián como a castaña nun universo de crenzas no que os vivos podían interceder polos mortos. Non se trataba unicamente de lembrar os defuntos, senón tamén de contribuír simbolicamente ao descanso das súas almas.

Esta relación entre os alimentos e os mortos non é exclusiva de Galicia. O etnógrafo portugués José Leite de Vasconcelos documentou en Barqueiros o costume de preparar unha mesa con castañas durante a noite para que os familiares falecidos puidesen regresar e alimentarse. Ao día seguinte, aquelas castañas non se consumían, pois considerábase que xa foran tocadas ou comidas polos defuntos.

Tamén en Asturias se documentaron costumes relacionados coa reserva das castañas sobrantes para as almas dos mortos.

Estas prácticas revelan unha concepción da morte na que a separación entre os vivos e os defuntos non era absoluta. Os falecidos continuaban formando parte, dalgún xeito, da comunidade familiar e podían ser lembrados mediante alimentos, oracións e outros xestos simbólicos.

No contexto galego, estas crenzas deben entenderse tamén en relación coa importancia que a relixiosidade popular concedía ás ánimas do Purgatorio. A posibilidade de aliviar as súas penas mediante oracións, esmolas ou determinadas accións piadosas estaba profundamente arraigada na sociedade tradicional.

Non obstante, debemos evitar unha interpretación excesivamente simplificadora. A existencia de crenzas funerarias relacionadas coas castañas non demostra que o magosto fose orixinariamente unha cerimonia dedicada aos mortos, nin permite atribuírlle automaticamente unha orixe celta.

O que si nos permite afirmar é que o magosto podía reunir diferentes dimensións: a celebración da colleita, a convivencia comunitaria e determinadas crenzas relacionadas coas ánimas.

Esta convivencia entre o festivo e o funerario é unha característica especialmente interesante da cultura popular galega, na que o recordo dos mortos non sempre estaba separado dos acontecementos da vida cotiá.

O Samhain irlandés: o momento no que se achegaban dous mundos

O Samhain ocupaba un lugar destacado no calendario tradicional irlandés. Celebrado arredor do primeiro de novembro, sinalaba o comezo do inverno e o tránsito cara á metade escura do ano.

A súa importancia non residía unicamente na transformación da natureza ou no remate do ciclo agrícola. Na tradición literaria e folclórica irlandesa, este momento do ano tamén estaba relacionado co mundo sobrenatural e coa posibilidade de contacto entre realidades que habitualmente permanecían separadas.

Segundo determinadas narracións, durante o Samhain as fronteiras entre o mundo humano e o Outro Mundo volvíanse especialmente permeables. Seres sobrenaturais podían abandonar os seus dominios e entrar en contacto cos vivos, mentres que determinados lugares da paisaxe, como os antigos túmulos e outeiros asociados ao pobo dos Aos Sí, adquirían un protagonismo especial.

É importante precisar que este Outro Mundo non equivalía exactamente ao mundo cristián dos mortos. Na mitoloxía irlandesa era tamén o espazo habitado por seres sobrenaturais, entidades vinculadas á tradición mitolóxica e personaxes que non poden identificarse simplemente coas almas dos falecidos.

Con todo, a relación cos defuntos tamén formaba parte das crenzas populares irlandesas. En diferentes tradicións recolleuse a idea de que as almas dos familiares mortos podían regresar aos seus antigos fogares durante esta noite.

Por este motivo, nalgúns lugares conserváronse costumes como deixar a porta aberta ou reservar un lugar na mesa para os familiares falecidos. Ao mesmo tempo, existía a crenza de que outros espíritos potencialmente perigosos podían percorrer os camiños, polo que se adoptaban determinadas precaucións.

Así pois, o Samhain reunía elementos relacionados coa transición estacional, o mundo sobrenatural, a lembranza dos defuntos e a protección fronte a posibles ameazas.

A diferenza coa tradición galega non debe buscarse, polo tanto, na suposta ausencia de crenzas sobre o alén en Galicia. A nosa cultura popular tamén conserva numerosas narracións sobre ánimas que regresan, aparicións nocturnas e encontros entre vivos e mortos.

A diferenza fundamental é histórica e documental.

En Irlanda, o Samhain aparece identificado polo seu nome nas fontes medievais e forma parte dun calendario festivo tradicional recoñecible. En Galicia, pola contra, non contamos con documentación que permita establecer a existencia dunha celebración homónima transmitida ao longo dos séculos.

As semellanzas entre determinados costumes galegos e irlandeses resultan interesantes para a investigación comparada, pero non constitúen, por si mesmas, unha demostración de que ambas as sociedades celebrasen unha mesma festividade.

Compartir crenzas sobre os mortos non significa necesariamente compartir unha mesma festa, unha mesma orixe ou unha mesma tradición ritual.

De Cedeira ao resto de Galicia: a recuperación dun costume e a introdución dun nome

Un dos aspectos máis interesantes da celebración actual do Samaín en Galicia é a súa historia recente. Aínda que adoita presentarse como a recuperación dunha antiga festividade celta, a difusión contemporánea desta denominación está estreitamente relacionada cunha iniciativa cultural desenvolvida en Cedeira a finais da década de 1980 e comezos da de 1990.

O seu principal impulsor foi Rafael López Loureiro, mestre e investigador da cultura popular, quen se interesou pola antiga práctica de elaborar caveiras con cabazas, coñecidas en Cedeira como melóns.

Este costume consistía en baleirar as cabazas, abrirlles buratos que representaban os ollos e a boca e colocar no seu interior unha candea. As caveiras iluminadas situábanse nas entradas das casas, nos camiños ou noutros lugares escuros, frecuentemente coa intención de asustar os viandantes.

López Loureiro lembraba esta práctica da súa propia infancia. Segundo explicou en diferentes entrevistas, o interese por recuperala xurdiu cando, en 1989, a súa filla regresou dunha clase de inglés cunha cabaza tallada que lle fora presentada como un costume de Halloween.

Aquela experiencia levouno a reivindicar unha tradición que el mesmo coñecera en Galicia e que, naquel momento, comezaba a ser identificada polas novas xeracións como unha práctica exclusivamente norteamericana.

Co apoio da sociedade cultural Chirlateira, en 1990 organizouse en Cedeira unha celebración arredor das caveiras de cabaza, que acabaría converténdose nun referente para outras iniciativas culturais e educativas galegas.

A recuperación do costume foi acompañada da adopción do nome Samaín, procedente do Samhain irlandés, a partir da interpretación de que aquelas prácticas galegas compartían unha antiga raíz cultural coas tradicións das illas británicas.

Aquí aparece unha distinción fundamental desde o punto de vista etnográfico: o costume de elaborar caveiras con cabazas era coñecido en determinados lugares de Galicia, pero o nome Samaín non era a denominación tradicional coa que a poboación identificaba aquela práctica.

De feito, o propio proceso de recuperación revela a necesidade de dotar dun nome común a costumes que se conservaban de maneira dispersa e con variantes locais.

As investigacións e iniciativas de López Loureiro contribuíron a dar visibilidade a estas prácticas e a promover a súa recuperación. A partir de Cedeira, a celebración foi estendéndose a centros educativos, asociacións culturais e concellos, ata adquirir a presenza que actualmente ten no calendario festivo galego.

O seu obxectivo inicial era, precisamente, reivindicar costumes propios fronte á crecente influencia do Halloween norteamericano. Non se pretendía reproducir os disfraces, as bruxas ou a iconografía comercial, senón recuperar as caveiras iluminadas e outras manifestacións relacionadas co imaxinario popular da morte.

Co paso do tempo, porén, a celebración experimentou novas transformacións. Moitas das festas que actualmente reciben o nome de Samaín incorporaron elementos propios do Halloween contemporáneo, como os disfraces, as decoracións terroríficas ou determinadas actividades infantís.

Deste xeito, baixo unha mesma denominación conviven hoxe costumes tradicionais galegos, reinterpretacións culturais recentes e prácticas procedentes da celebración internacional de Halloween.

A experiencia de Cedeira constitúe, polo tanto, un exemplo especialmente interesante de recuperación e recreación do patrimonio cultural inmaterial. Pero tamén obriga a diferenciar dous procesos: por unha banda, a recuperación dun costume popular documentado mediante testemuñas orais e, por outra, a súa identificación cunha festividade histórica concreta. Que en Galicia se elaborasen caveiras de cabaza durante os días de Santos e Defuntos non demostra necesariamente que esas prácticas procedesen dunha celebración celta denominada Samhain.

A semellanza entre costumes de diferentes territorios europeos pode responder a relacións culturais antigas, a evolucións paralelas ou a procesos históricos máis complexos que non sempre podemos reconstruír.

Por iso, a recuperación das caveiras de cabaza é un feito cultural que podemos estudar e documentar; a súa identificación como supervivencia directa do Samhain celta é unha interpretación histórica que require probas adicionais.

Esta distinción non resta valor ao traballo desenvolvido en Cedeira. Pola contra, permite recoñecer a importancia dunha iniciativa que contribuíu a recuperar a memoria dun costume popular, sen confundir a antigüidade desa práctica coa da denominación empregada na actualidade.

As tradicións poden recuperarse, transformarse e adquirir novos significados. O importante, desde o punto de vista da investigación e da divulgación patrimonial, é saber distinguir entre aquelo que coñecemos polas fontes, o que conservamos na memoria oral e o que forma parte dunha reinterpretación contemporánea do pasado.

Coñecer outras culturas enriquécenos, pero substituír as nosas tradicións polas alleas, ou disfrazar estas últimas cunha suposta identidade galega, non é recuperar patrimonio: é contribuír á súa confusión e, finalmente, ao seu esquecemento.

Galicia non precisa importar un imaxinario sobrenatural nin inventar unha festividade ancestral para celebrar o mundo dos mortos. Temos séculos de crenzas, rituais, ánimas, aparecidos e historias que forman parte da nosa memoria colectiva. Un legado que merece moito máis que quedar relegado a un segundo plano mentres adoptamos con entusiasmo celebracións que pouco teñen que ver coa nosa tradición.

Non precisamos chamarlle Samaín ao Halloween para facelo galego, nin inventar un Samaín ancestral para darlles valor aos nosos costumes. O que precisamos é coñecer o que temos, recuperar o que estamos perdendo e transmitir ás novas xeracións aquelo que realmente herdamos.

Porque o problema non é que as nosas tradicións carezan dun nome atractivo ou dunha celebración espectacular. O problema é que, mentres nos esforzamos por facer noso o que vén de fóra, corremos o risco de deixar morrer o que sempre foi noso.

E cando unha tradición desaparece por esquecemento, non abonda con poñerlle outro nome para recuperala.

En definitiva, coñecer outras culturas e as súas celebracións sempre é enriquecedor, pero non debería levarnos a esquecer, substituír ou desvirtuar as nosas. Galicia conta cun patrimonio inmaterial extraordinariamente rico, construído ao longo de xeracións arredor da morte, da memoria dos defuntos e dun universo de crenzas no que as ánimas, os aparecidos e os seres do alén ocuparon un lugar fundamental.

Quizais sexa o momento de mirar con máis atención cara ao que temos, de recuperar os costumes que se van esvaecendo e de transmitir ás novas xeracións non só as súas manifestacións máis vistosas, senón tamén o seu verdadeiro significado. Non precisamos inventar tradicións nin buscarlles nomes alleos ás que xa posuímos para facelas atractivas ou dignas de celebración.

Porque o verdadeiro risco non está en coñecer e celebrar o que vén de fóra, senón en acabar coñecéndoo mellor ca aquelo que herdamos.

Celebremos o noso, chamándolle polo seu nome, respectando a súa historia e mantendo viva a memoria de quen nolo transmitiu. Porque un pobo que deixa de coñecer as súas tradicións acaba perdendo tamén unha parte da súa identidade.

 

 Artigo elaborado por Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz Rodríguez